جلسه سوم- شناخت ابزار قالیبافی

ابزار و وسایل برای بافت قالی

دار یا دستگاه قالیبافی

کوجی

شانه یا دارق

کاردک یا کثر

قیچی

چله یا اِرِش

پود یا آرقاچ

سایر ابزارها

ابزار قالى بافى

دار یا دستگاه قالیبافی

دارها به دو نوع، دار عمودی و دار افقی دسته بندی می‌شوند که در منطقه ترکمن صحرا از زمان‌های بسیار قدیم تا به امروز از دار افقی که به صورت خوابیده روی زمین قرار می‌گیرد استفاده می‌شود. و به ترکمنی به آن «قراما» گویند این دستگاه چهارچوبی است که جنس آن از چوب بوده و از دو تیر سردار و زیر دار و تیرهای راست رو و چپ رو تشکیل شده که به وسیله گوه‌ها به یکدیگر وصل می‌شود. و یا دارها فلزی می‌باشند که در این صورت به وسیله پیچ و مهره به یکدیگر وصل می‌شوند و در هنگام بافت نیز با پیچاندن آنها می‌توان چله‌ها را شل یا سفت نمود. در هنگام برپا‌کردن دار باید دقت شود موقعی که تیرها را به یکدیگر وصل می‌کنیم زوایای آنها قائمه باشد که بعد از اتمام کار قالی کج و یا به اصطلاح سرودار نشود.

 

با توجه به ابعاد فرشی که در نظر داریم بافته شود داری متناسب با آن تهیه می‌کنیم، دار افقی فضای زیادی را اشغال می‌کند و چون بافنده مجبور است روی دار به صورت چمباتمه بنشیند دچار ناراحتی‌های کمر و چشم می‌شود ولی برپاکردن و تهیه کردن دار افقی راحت‌تر از دار عمودی است. دار عمودی در کل مزایائی بیشتری نسبت به دار افقی دارد، از قبیل اینکه فضای کمتری را اشغال می‌‌کند در این حالت بافنده کمتر به ناراحتی‌های کمر و چشم دچار می‌شود چون بافنده پشت دار روی نشیمنگاه به صورت صاف قرار گرفته و قدرت مانور بیشتری دارد به این خاطر امروزه در بیشتر مناطق ایران از دار عمودی استفاده می‌شود. ولی در منطقه ترکمن صحرا هنوز نیز بر حسب عادت دیرینه از دار افقی بیشتر استفاده می‌کنند تا دار عمودی.

 

کوجی

وسیله‌ای چوبی یا فلزی می‌باشد که از آغاز تا پایان بافت قالی بر روی دار باقی می‌ماند. کوجی میله‌ای به طول کمی بیشتر از عرض دار و به قطر تقریبی ۴ یا ۶ سانتی‌متر می‌باشد و به کمک پایه‌های کوچک به روی دار قرار می‌گیرد کوجی در دارهای افقی برای کنترل عرض قالی در حین بافت و همچنین برای نظم و انسجام بخشیدن به تارها و نیز برای جدا کردن تارهای زیر و روی قالی استفاده می‌شود.

 

شانه یا دارق

این وسیله دارای دندانه‌های فلزی با فاصله منظم و دسته چوبی یا فلزی می‌باشد. وزنی در حدود نیم کیلو داشته و برای کوبیدن و قرار دادن پود در بین تارها بعد از هر رج بافت می‌باشد.

 

کاردک یا کثر

این وسیله نیز یکی از ابزار قالیبافی می‌باشد که از آن برای بریدن سر خامه‌های اضافی بعد از گره‌زدن استفاده می‌شود و دارای تیغه فلزی است که یک طرف آن تیز می‌باشد و دسته‌ای چوبی و سبک که به راحتی بتوان با آن کار کرد.

 

قیچی

قیچی قالیبافی که مخصوص بریدن پرزهای اضافی بعد از یک یا دو رج گره زدن می‌باشد. قیچی از ابزاری می‌باشد که لازم است همیشه تیز و بران تا در هنگام پرداخت و قیچی کاری مشکلی ایجاد نکند.

 

چله یا اِرِش

چله تارهای قالی را تشکیل می‌دهد که پایه و اساس فرش‌ها می‌باشند و از الیاف مختلفی مانند پشم، پنبه و ابریشم تهیه می‌شوند، که این الیاف با توجه به خصوصیات فیزیکی و شیمیائی خود دارای مقاومت‌های متفاوت می‌باشند. در مقابل (حرارت، رطوبت و مواد شیمیائی) تاب زیاد نخ چله موجب افزایش مقاومت و استحکام قالی می‌شود نخ‌های چله دارای نمره و تعداد لا بوده و هر یک از آنها با توجه به رجشمار قالی انتخاب شده و به کار می‌رود. به عنوان مثال نخ چله پنبه‌ای که دارای نمره ۲۰ و ۱۲ لا می‌باشد برای فرشی با رجشمار ۲۵ تا ۳۰ مناسب است. در گذشته بیشتر از نخ چله پشمی و ابریشمی استفاده می‌شده ولی در حال حاضر بیشتر از نخ پنبه‌ای برای چله استفاده می‌شود.

 

پود یا آرقاچ

نخ پود بیشتر از جنس پنبه می‌باشد اما در گذشته از نخ پشمی و ابریشمی نیز به عنوان پود استفاده می‌کردند. پود مانند ملاتی عمل می‌کند که در بین هر ردیف از آجرهای ساختمان قرار می‌گیرد و ردیف قبلی را به ردیف بعدی پیوند می‌دهد. در قالی نیز نخ پود بعد از هر رج گره زدن از بین تارهای چله در عرض فرش عبور کرده و به وسیله شانه کوبیده می‌شود. تا هر کدام از گره‌ها مرتب در جای خود قرار گیرند و به اصطلاح رج قبلی را به رج بعدی می‌دوزد.

 

در گذشته از دو نخ پود به ضخامت یکسان در هر رج استفاده می‌کردند. یعنی بعد از بافتن یک رج از قالی یک نخ پود را هنگام جلو آوردن هاف که در این موقع تارهای زیر و رو از یکدیگر جدا شده و فاصله‌ای در بین آنها به وجود می‌آید عبور داده که این عمل را به اصطلاح چکمه می‌گویند و پود دیگر را هنگام عقب بردن هاف و ایجاد فاصله در بین تارها به وسیله فشار دست که در قسمت پشت کوجی به چله‌ها وارد آورده عبور داده که این عمل را به اصطلاح اِتمه می‌گویند.

 

امروزه در قالی‌های ترکمنی بیشتر فقط از یک پود با توجه به رجشمار قالی استفاده می‌شود به عنوان مثال برای قالی با رجشمار ۲۵ از نخ پودی با نمره ۳۲ و ۳ لا استفاده می‌شود نخ پود بر خلاف نخ چله نباید تاب زیاد داشته باشد. تاب زیاد پود در حین بافت لبه‌های قالی را به طرف داخل (پشت) لوله می‌کند و یا تو رفتگی در کناره‌های قالی ایجاد می‌گردد که این موارد از عیوب قالی به شمار می‌روند و باعث کاهش ارزش قالی می‌گردند.

 

سایر ابزارها

- چاقو: براى بريدن رشته‌هاى خامه.

- قلاب: براى پيش کشيدن تار و گره زدن خامه.

- سيخک: براى کشيدن پود از بين تارهاى چله.

انواع نقشه کشی فرش را بشناسیم:

جلسه دوم:

انواع نقشه کشی فرش

از دیرباز تا کنون فرش ایرانی به دلایلی چون زیبایی ، ظرافت ، طرح ، بافت و رنگ در عرصه جهانی چنان دارای اعتبار است که به جرات میتوان گفت بعد از کالاهای نفتی ، اولین کالای صادراتی کشور محسوب میشود. دلیل اساسی حفظ این موقعیت و ارتقاء آن در طول این سالها توجه و دقت عوامل تولید آن از جمله طراح ، نقشه کش ، بافنده و پرداختکار است.

از مهمترین مراحل تولید فرش و قبل از هر چیزی در پروسه تولید آن مرحله نقشه کشی فرش میباشد چراکه جنبه زیر بنایی نیز دارد. هر بافنده ای هر چقدر هم هنرمند و حرفه ای باشد باز هم برای ارائه فرشی با کیفیت بالا و ظاهری زیبا و بی نقص نیازمند استفاده از نقشه‌های اصیل و دقیق میباشد بنابراین یکی از از ارکان اصلی تولید فرش با کیفیت بالا و اصیل ، دقت و مهارت در طراحی و نقشه کشی است. امروزه رشته های مختلفی در رابطه با فرش بصورت تخصصی آموزش داده میشود که از مهم ترین آنها رنگ‌آمیزی و نقطه چینی فرش است.

رنگ ‌آمیزی نقشه فرش نیز به اندازه طراحی آن مهم خواهد بود و افراد علاقه مند ملزم به یادگیری بسیاری موارد از جمله پخش رنگ ، شناخت رنگ‌ها و هارمونی آنها ، کنتراست رنگ و … میباشند. نقشه ی یک فرش علاوه بر این که از نظر هنری نمایانگر خط ها ، نگاره ها و تصویر هاست ، از دیدگاه مهندسی تولید نیز به عنوان برنامه اجرایی بافت فرش و یا به عبارتی ، طرح و پلان کار به شمار می آید. قاعدتا یک طراح حرفه ای فرش باید با تاریخچه طراحی نقشه فرش آشنایی داشته باشه و بتواند محاسبات اولیه و طراحی حاشیه ها و انواع نقشه های فرش را انجام دهد.

نقشه کشی فرش یکی از صنایع دستی ایران محسوب میشود که میتوان آن را زیر مجموعه ای از طراحی و نقاشی سنتی ایران نیز دانست. این هنر شامل طراحی نقوش انواع فرش های پرده ای ، تابلویی ، زیر پایی ، تزیینی ، پادری ، گلیم و … میباشد. در گذشته که امکان استفاده از کاغذ نقشه کشی وجود نداشته ، نقشه های فرش به صورت قطعات بافته شده فرش در اختیار بافندگان قرار می گرفت. امروزه اما به طور کلی نقشه فرش به دو نوع دستی یا سنتی و رایانه ای انجام میشود.

نقشه فرش به روش دستی یا سنتی

قبل از هر چیز باید بدانید که همه نقشه کشی های فرش را بر حسب تراکم مورد نظر در بافت فرش محاسبه و سپس بر روی کاغذهای شطرنجی مخصوص ، متناسب با رج شمار طراحی یا به اصطلاح نقطه چینی می کنند. بنابراین برای نقشه بندی و طراحی نقشه فرش دو کار ضروریست :

• محاسبه طول و عرض فرش.
• تعیین شمار چله هایی که در عرض باید کشیده شود.

در خصوص نقشه های سنتی فرش کاغذی که برای طراحی مد نظر است را جدول بندی میکنند ، به گونه ای که هر مربع آن به ده خانه طولی و ده خانه عرضی تقسیم می شود ، در واقع هر مربع کوچک علامت یک گره میباشد. امروزه نقشه های سنتی فرش از نظر نوع بافت به دو روش عمده ی متقارن ( ترکی باف) یا غیر متقارن (فارسی باف) صورت میگیرد.

تاریخچه فرش و قالی در ایران

جلسه اول:

تاریخچه فرش و قالی در ایران

هنر هر جامعه ای ریشه در آداب و رسوم و سنن آن جامعه دارد که با گذر زمان به کمال می رسد. ذوق و اوج هنر ایرانی قالی بافی است که علاوه بر هنر دوستی و صبر و تلاش ، وجود مواد و مصالحی همچون پشم مرغوب و انواع گیاهان رنگدار باعث تبلور و تعالی این هنر شده است. انسان اولیه فرش را با پوست حیوانات و برگ درختان تهیه و از آن برای مصارف گوناگونی همچون زیرانداز ، پوشش مقبره ها و پوشش حیوانات استفاده می کرد. اما با گذر زمان و تلفیق هنر و تجربه صنعت نساجی تکامل یافت و امروزه دستبافت های هنرمندان شکوه و عظمت را به اوج خود رسانده اند. بی شک قدمت زیرانداز و تاریخچه فرش به زمانی می رسد که انسان به فکر تامین آسایش خود افتاد.

دوره پیش از اسلام

در سال ۱۹۴۹ میلادی قدیمی ترین قطعه فرش گره دار که بعنوان پوشش اسب مورد استفاده قرار میگرفت در منطقه ای مرزی از مغولستان کشف و پازیریک نامیده شد که تصاویر حاشیه و زمینه مرکزی آن مشابه با طرح ها و نقوش در دوره هخامنشیان و اشیاء کشف شده در لرستان است به همین جهت برخی از پژوهشگران مبدا این فرش را از ایران می دانند. شواهد تاریخی مانند سالنامه چینی سوئی سو اندکی پیش از انقراض ساسانیان در میان کالا ها به قالی ایرانی اشاره دارد که همین موضوع گویای این نکته است که تاریخچه فرش و قالیبافی در زمان ساسانیان رونق فروان داشته.

بهار خسرو یکی از قالی های معروف این دوره بوده که در کتاب تاریخ طبری نیز به آن اشاره شده و حسن شهرت آن به جهت نقش و نگار منحصر به فردش که نمایانگر باغی آراسته با گلها و پرندگان و جویهای آب روان بوده می باشد.
بنا به مطالبی که در کتاب حدود العالم آماده است قالی بافی منطقه فارس را در قرن سوم قمری تایید می نماید و شاید بتوان گفت مطالعه دقیق قالی های اولیه بهترین راه برای آگاهی از تاریخچه صنایع نساجی و قالی بافی ایران است.

دوره بعد از اسلام

اعراب بر خلاف هنر سفالگری که در آن شهره بودن در هیچ یک از ادوار تاریخی به هنر قالیبافی توجهی نداشتن و به همین سبب پس از تسلط آنها بر ایران قالیبافی دچار رکود گردید. اما این رکود تنها تا زمان خلفای تجمل پرست اموی و عباسی برای تزئین کاخهای با شکوه خود با فرش نفیس ایرانی به طول انجامید و هنر قالی بافی باری دیگر رونق گرفت.

در سال ۴۱۶ هجری شمسی ترکان سلجوقی بخشی از خاک ایران را به تصرف خود درآورده و در آذربایجان و نواحی مرکزی غربی ایران مستقر شدن. از این رو زبان و فرهنگ سلجوقی به این سرزمین وارد و در نتیجه هنر ایرانی متاثر از طرحهای سلجوقی گردید. باری دیگر در زمان تسلط تیمور لنگ بر این سرزمین فرهنگ ایرانی دستخوش تغییرات اساسی می شود و در مورد نقش قالی ، طرحهای هندسی جای خود را به طرحهایی با خطوط دوار و منحنی می دهند و موتیف هایی مانند پیچک و گلها ، حیوانات و پرندگان در طرح و نقش ایرانی جای می گیرند و هنر قالی بافی در اواخر این حکومت به اوج کمال خود می رسد.

 

تاریخچه گلیم بافی و انواع آن

تاریخچه ی هنر گلیم بافی

از آثار و نوشته های مورخان و جهانگردان پیداست كه بافتن جزو اولین هنرها و صنایع قبیله های پراكنده انسانها بوده است .

می توان گفت بافتن پارچه و گلیم تقریبا از یك زمان رواج یافته است. حتی می توان گفت كه انسان پیش از آنكه دست به ساختن خانه بزند، اقدام به بافتن كرده است . برای بافتن پارچه از الیاف ظریف تر و برای بافتن گلیم از الیاف ضخیم تر استفاده می كرده است.

در سال 1949 در سرزمین روسیه یك قطعه قالی به نام قالی (پازیریك) به حال انجماد ،پیدا شد كه مربوط به 350 تا 500 سال قبل از میلاد مسیح بوده است و به این ترتیب وجود قالی و گلیم در تمدنهای باستانی فلات ایران ثابت گردید. فرش یاد شده دارای 3600 گره متقارن در هر دسیمتر مربع می باشد.

 نقش آن قالی بیانگر این است كه برای رسیدن به چنین مهارتی در قالبی بافی لازم است كه بافنده از یك سنت حداقل هزار ساله برخوردار باشد. بدین ترتیب تاریخ پیدایش هنر گلیم بافی و قالی بافی در ایران حدودأ بین1500 تا 2000 سال قبل از میلاد تعیین شد. از آنجایی كه گلیم زودتر از قالی بافته شده تاریخ گلیم بافی به 3000 سال پیش از میلاد عنوان شده، كه تاریخ آغاز نساجی است و از وسایل بافتنی كه از بهشهر به دست آمده  و تاریخ آن متعلق به 600 سال قبل از میلاد است ، نشان می دهد كه از موی بز و گوسفند استفاده می شده است. اما در مورد پارچه مشخص نیست كه از همین الیاف استفاده می كردند یا نه. در تپه های سیلك كاشان نمونه بافت پارچه متعلق به 4700 سال پیش به دست آمده است.

در حال حاضر گلیم وسیله ای است كه به عنوان زیر انداز و پرده در چادرها و محلهای عمومی نظیر قهوه خانه ها و نیز در تهیه لوازم زندگی و كار، مانند رختخواب بند (چادر شب)، سجاده، خورجین، جوال دیوارهای چادر، جل اسب، پشتی، سفره و ... استفاده می شود كه در این مقوله توضیح داده شده است. لازم به ذكر است كه بافت گلیم و استفاده از آن تقریبا در تمام نقاط ایران رایج است.

گلیم چیست و انواع آن؟

گلیم نوعی فرش بدون پرز است که با درگیری تاروپود به یکدیگر ایجاد میشود . معمولا تار آن پنبه و پشم وگاهی نخ ابریشم و پود آن از نخهای پشمی و کرک و ابریشم به صورت رنگی استفاده می شود . این فرش در زبان فارسی نامهای مختلفی دارد. گلیم در افغانستان - گیلیم در اوکراین -بداس در قفقاز - لیاط در سوریه و لبنان - چیلیم در رومانی و همچنین کیلیم در ترکیه و لهستان و مجارستان و عربستان از جمله نامهای متفاوت أن است .

 

تاريخچة گلیم بافي

انسان از زمان های كهن از پوست حیواناتی كه شكار مي كرده به منظور پوشش و محافظ بدن در مقابل تغييرات جوي و نیز به عنوان زیر انداز استفاده مي كرده و به تدریج با رواج دامداری و ریسیدن پشم، بافتن در ميان قبایل ابتدائی رواج یافت و جزو اولین هنرها و صنایع قبیله ای به شمار آمد.

هر چند به روشنی مشخص نیست كه نخستین بار در کجا و توسط چه قوم و قبیله ای بافت پارچه های اوليه كه همزمان با شروع بافت گلیم بوده صورت گرفته اما بر اساس کاوش های باستان شناسي شواهدی از بافندگي در ميان ساکنان فلات ایران و سرزمین های همجوار به دست آمده.از جمله در غارهاي جنوب شرقی درياي مازندران ( غار کمربند و هوتو در نزديكي بهشهر ) آثاری پیدا شده كه پرورش گوسفند و بز و ریسیدن پشم و موی آنها را به دست مردمان این منطقه در 8000 سال پیش به اثبات مي رساند.

همچنین تکه پارچه ای 8000 ساله بافته از موی بز در کرانه های درياي مازندران و پارچة كتاني 6000 ساله اي هم از شوش به دست آمد.

با همة این ارزیابی ها نمي توان تاریخ دقیق براي گلیم ارائه كرد. قديمي ترين فرش كشف شده دنيا به نام پازيريك متعلق به 350-500 ق م مي باشد.

گليم بافي مقدمه اي براي بافت فرش بوده است. تاريخ آغاز قالي بافي را به 1500-2000 ق م تخمين زده اند مي توان گفت تاريخ آغاز گليم بافي حدود 3000 تا 5000 ق م بوده است.

 

دستگاه هاي بافت گليم

به طور كلي دستگاه هاي بافت چهار نوع مي باشند:

الف- گليم ساده باف
دستگاه گليم ساده باف از يك كجو و چوب كمكي تشكيل شده و گليم به طور يكنواخت روي آن بافته مي شود.پشت و روي اين نوع گليم يكسان بوده و هر دو روي آن قابل استفاده است.

ب-گليم چرخي باف
دستگاه گليم چرخي باف داراي چهار كجو است. هر كجو به وسيلة كمان هايي جا به جا مي شود.در اين نوع بافت پود از لا به لاي تمام تارها رد مي شود . بافت به صورت يكساني پيش مي رود.در پشت گليم پودهاي اضافي روي هم قرار مي گيرند و به اين علت حاصل كار، گليمي محكم و ضخيم با پشت و روي متفاوت خواهد بود كه فقط يك روي آن قابل استفاده است

ج- جاجيم باف
دستگاه بافت جاجيم داراي چهار كجو و چند كمان است. تفاوت اساسي بين جاجيم و ساير انواع گليم، رنگي بودن تارهاي آن است كه مثل پود در ظهور نقش ها مؤثرند.پشت و روي جاجيم همانند گليم ساده بافت يكسان است.

د- گليم سوزني ( سوماك )
دستگاه گليم سوزني داراي يك كجو است و به طور كلي از نظر ظاهر به دستگاه بافت گليم ساده شباهت دارد.در اين بافت پودهاي اضافي در پشت گليم به صورت آزاد باقي مي ماند.بافت اين نوع گليم در ميان عشاير بسيار معمول است . اغلب براي تزئین مورد استفاده قرار مي گيرد.

 

انواع بافت هاي گليمي ايران

شيريكي پيچ ( شيركي پيچ ):
شيريكي پيچ نامي است كه بافندگان عشاير و روستايي كرمان به آن داده اند.ظاهري شبيه قالي دارد و همانند قالي با گره بافته مي شود و بر خلاف ديگر انواع گليم كه پود باعث تكميل و نماياندن نقوش آن مي شود، پود تنها باعث اتصال تارها به يكديگر و در پشت گوشت ( پرز ) گليم مخفي است و قابل رؤيت نيست.نقوش به وسيلة گره اي كه بر روي تار زده مي شود به وجود مي آيند.گره زدن در شيريكي پيچ دو نوع است. گره متن، كه با كمك آن نخ رنگي از روي دو تار مي گذرد و به پشت برگردانده مي شود و از زير رشتة اصلي رويي عبور و ايجاد گره مي كند.دومين گره، گرة آبدوزي است.در اين گره، پود رنگي دو بار روي دو تار قرار مي گيرد و خط پهن تري ايجاد مي كند.پس از اتمام عمليات گره زني در هر رديف پود گذاري انجام و بين پود و گره ها درگيري ايجاد مي شود.اين عمل به وسيلة شانه يا دفتين صورت مي گيرد.

نقوش شيريكي پيچ از محدودة هندسي بالاتر مي رود و گاه توازن و هماهنگي را از تركيب نقوش غير متقارن به دست مي آورد. نقش بوته جقه در ميان نقوش شيريكي پيچ ديده مي شود كه دو گل گرد در ميان آنها تعبيه شده كه نسبت به يكديگر متقارن اند.حاشيه ها اغلب زنجيره اي و مركب از يك شكل هندسي مكررند كه بين دو خط موازي قرار مي گيرند.اين حاشيه ها را حاشيه هاي چرخي مي نامند.گل متن كشميري است كه سراسر متن را با تكرار خود پر مي كند.نقوش ديگري كه در بافت اين محصول رواج دارند عبارتند از: قارا، گل شاه عباسي، گل كرماني و جفت گل. رنگ هاي انتخابي بافندگان شيريكي پيچ معمولاً رنگ هاي تيره است.يك نوع حاشية ديگر، حاشية وكيلي است كه در گل هاي گرد وسط دايره هاي كوچك درون گل معمولاً به رنگ قرمز و زمينة آن به رنگ سبز است.

 

وَرني:
ورني گليمي فرش نما است كه بدون نقشه و به شكل ذهني توسط زنان و دختران دشت مغان و عشاير حومة اهر، ارسباران و مشكين شهر ( در استان آذربايجان شرقي ) توليد مي شود.توليد ورني عموماً در نقاط قشلاقي انجام مي گيرد و نقوشي كه بر روي آن نقش مي بندد نشانگر محيط زيست و انعكاس آن در اذهان زنان و دختران عشاير است.بيشتر نقوش از اشكال حيوانات و وحوش منطقه تأثير گرفته و نقوش عمدة حيوانات عبارتند از گوزن، آهو، گرگ، سگ گله، بوقلمون، مرغ و خروس، گربه، مار، عقاب، گوسفند، ببر، شتر، روباه، شغال، طاووس و پرندگان محل كه به صورت سادة هندسي بافته مي شوند.

رنگ هاي ورني، زمينه اي لاكي، سرمه اي، كرم، سفيد، پيازي و آبي روشن با نقوش حيوانات در وسط و حاشيه اي حداكثر به عرض 20 سانتي متر در طرفين دارند.

 

گليمچه:
نوع ديگري از گليم هاي ايراني است كه در بيجار و روستاهاي اطراف سنندج با استفاده از شيوة بافت و مواد اولية ديگر انواع گليم تهيه مي شود. تفاوت آن با گليم هاي معمولي كوچك بودن آن است و نقوش آن نيز متنوع تر از گليم است چنانچه گليم هاي كردستان اكثراً داراي اشكال ساده و نقوش آن بيشتر به صورت خطوط افقي است در حالي كه گليمچه هاي كردستان غالباً داراي نقوش متنوع هستند.
در روستاهايي از بخش هاي ساري نوعي گليمچه با تار پنبه اي و پود پشمي در ابعاد 70 × 110 سانتي متر بافته مي شود در سال هاي اخير متقاضيان زيادي دارد ( گليمچة متكازين ).

زيلو:
در اغلب مناطق روستايي با نخ پنبه اي بافته مي شود و بيشتر به عنوان زيرانداز تابستاني مورد استفاده قرار مي گيرد.در بيشتر نقاط، زيلو با دستگاه هاي بافندگي بافته مي شود، ولي در مناطق روستايي شهرهاي تهران ، ساوه، كاشان و يزد به شيوة بافت گليم بافته مي شود.ظاهري زمخت دارد و از نظر تنوع رنگ و نقش قابل مقايسه با ديگر انواع گليم نيست. عمده ترين مادة اولية زيلو بافي را نخ پنبه اي تابيده شده تشكيل مي دهد و معمولاً 6 تا 8 نخ يك لا در كنار يكديگر قرار مي گيرند و تابيده مي شوند و به مصرف پود مي رسند.

 

پِلاس يا پالاس:
ظاهري شبيه گليم درشت بافت دارد و در برخي مناطق از جمله يزد توليد مي شود.تار و پود آن از پنبه است و در اندازة 250×350 سانتي متر بافته مي شود.

 

مَسنَد:
در روستاهاي بخش نمين شهرستان اردبيل نوعي گليم با ابعاد كوچك (100×150 سانتي متر ) بافته مي شود كه مسند نام دارد و سابقة بافت آن در اين محل به 50 سال مي رسد. مسند داراي طرح هاي محلي بوده و از ظرافت و زيبايي خاصي برخوردار است.

 

جُل:
در جل نقوش به صورت سوزن دوزي است كه پس از اتمام بافت زمينه اي ساده بر روي آن دوخته مي شود. اين نوع بافت ها از يك طرف قابل استفاده اند و پشت و رو دارند.جل براي پوشاندن چهار پايان عرق كرده استفاده مي شود.

سجاده:
فقط براي نمازگزاري بافته مي شود و نقشي نزديك به نقش محرابي قالي دارد و به دليل كوچكي و سبكي حجم آن نمازگزار مي تواند آن را با خود حمل كند.

چيق:
در بيشتر ايلها براي ديوار چادر با قسمت كردن چادرها به كار برده مي شود. چيق ها پشت و رو ندارند و از هر دو طرف همان زيبايي را دارند.نقوش خاص چيق ها به دليل واحد درشت بافت كه در چيق يك ني است همان نقوش سنتي گليم هاست كه بنا به روش بافت تغيير كرده است.

كوچه:
نوعي زير انداز به معني نمد سفيد يا خاكستري رنگ است كه براي پوشاندن ديوار چادرها از آن استفاده مي شود.

 

اِنسي:
قاليچة خاصي كه اثاثيه را با آن مي بندند.

 

مَفرش:
مفرش نيز براي بستن اسباب خانه از قبيل رخت خواب و ساير ضروريات زندگي و مسافرت مورد استفاده است و اكنون فقط در ايل هايي كه هنوز به زندگي كوچ نشيني خود ادامه مي دهند وجود دارد.

جَوال:
كيسه هاي بزرگ و (توبره) يا توربا است. اين كيسه ها را چادر نشينان به ديوار مي آويزند.جوال به نوعي انبار آذوقه است.

خورجين:
بافته هايي است كه چادر نشينان همراه خود دارند.